नुवाकोटको लोकत्रन्त्र गुम्ने

यो रूख मात्र थिएन, नुवाकोटको लोकतान्त्रिक चौतारो थियो, जुन संसद् भवनभन्दा कम थिएन। वर्षौंदेखि यही रूखको छहारीमुनि मानिसहरू भेला हुन्थे, आफ्ना कुरा राख्थे, गाउँका समस्या छलफल गर्थे र राजनीतिक चेतनाका आवाजहरू फैलिन्थे। यहाँ कुनै ठूलो मञ्च थिएन, न त महँगो कुर्सी। एउटा रूख थियो, केही ढुंगाका चौतारा थिए र थियो—मानिसको बोल्ने अधिकार।

त्यसैले त्यो रूख ढल्दा एउटा रूख मात्र ढलेन। एउटा इतिहास ढल्यो। एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्दै आएको लोकतान्त्रिक स्मृति भत्कियो। नुवाकोटका धेरैका लागि त्यो ठाउँ राजनीतिक सभा गर्ने थलो मात्र थिएन; त्यो आफ्नो विचार बोल्न पाउने, असहमति राख्न पाउने र परिवर्तनबारे सपना देख्न पाउने खुला ठाउँ थियो।

आज विकासका नाममा पुराना चौतारा, रूख र सार्वजनिक थलोहरू हराउँदै गएका छन्। सडक फराकिलो बनाउनुपर्छ, भवन बनाउनुपर्छ, बजार व्यवस्थित गर्नुपर्छ—यी सबै आवश्यक होलान्। तर विकासको अर्थ विगत मेटाउनु होइन। भौतिक संरचना फेरि बनाउन सकिन्छ, तर त्यससँग जोडिएको सामाजिक र राजनीतिक इतिहास फेरि उस्तै बनाउन सकिँदैन।

नुवाकोटको त्यो लोकतान्त्रिक चौतारो संरक्षण हुनुपर्ने सम्पदा थियो। त्यहाँ बसेर बोलिएका शब्द, गरिएका बहस र देखिएका सपनाहरूको कुनै अभिलेख नहोला, तर ती मानिसहरूको सम्झनामा जीवित थिए।

अब प्रश्न रूख किन काटियो भन्ने मात्र होइन। प्रश्न यो हो—हामीले आफ्नो लोकतान्त्रिक इतिहासलाई कति मूल्य दिएका छौँ?

लोकतन्त्र संसद् भवनभित्र मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यो एउटा रूखको छहारीमा, गाउँलेको आवाजमा र एउटा साधारण चौतारोमा पनि हुर्किरहेको हुन्छ। त्यो चौतारो गुम्नु भनेको नुवाकोटले आफ्नो एउटा लोकतान्त्रिक ऐना गुमाउनु हो।